Bir Adama Ne Kadar Para Lazım?
Yazının başlığını koyunca Tolstoy’un hikâyesi geldi aklıma: “Bir Adama Ne Kadar Toprak Lazım?”
Hikâye şöyle…
Pahom adlı bir köylü, geçimini daha rahat sağlayabilmek için biraz daha toprağı olsun ister. Çalışır, kazanır, alır da. Fakat sahip oldukları çoğaldıkça gözüne kestirdiği yerler de büyür. Dün hayalini kurduğu toprak, bugün gözüne az görünür.
Derken Başkurt Türklerinin yaşadığı topraklara gider. Önüne bir fırsat konur: Belirli bir bedel karşılığında, bir günde yürüyerek çevresini dolaştığı arazi onun olacaktır. Tek şartla… Güneş batmadan başladığı yere dönecektir.
Sabah yola çıkar Pahom. Şurası da verimli, ilerisi daha güzel… Biraz daha yürüyeyim, sonra dönerim.
Yürür.
Dönmesi gerektiğini anladığında başladığı yer artık çok uzaktadır. Güneş alçalır. Adımları hızlanır, nefesi daralır. Son gücüyle yetişir yetişmesine…
Ama yığılıp kalır.
Uşağı bir mezar kazar. Pahom’a, başından ayaklarına kadar uzanacağı bir parça toprak yeter.
Hikâye biter.
İnsanın içindeki yürüyüş biter mi?
***
Bir adama ne kadar para lazım?
Evini geçindirecek kadar… Çocuğunun eğitimini yarıda bırakmayacak, hastalandığında kapı kapı borç aratmayacak kadar. Yaşlandığında kimseye muhtaç olmadan yaşayabilecek kadar.
Bunları istemekte ne kusur var?
İnsan çalışır. Bir meslek öğrenir, iş kurar, risk alır. Kazandığını yeniden üretime yatırır. Kendi hayatını iyileştirirken başkalarına da iş açar. Bir buluş yapar, bir hizmet geliştirir.
Böyle büyüyen servet, bir ülkenin de imkânlarını büyütür.
Medeniyetlerin maddi temelinde bu birikim vardır. Tarladaki çiftçinin, tezgâhındaki ustanın, laboratuvardaki araştırmacının, sınıfındaki öğretmenin emeği… Birbirini tamamlayan, kuşaktan kuşağa aktarılan işler.
Anadolu insanı, kazancını tartarken başkasına kalan hakkı da düşünür:
“Kimsenin hakkı üzerimde kalmasın.”
Kanaat, hakkını istemekten utanmak değildir. Az ücretle çalışmaya razı olmak, çocuğunun geleceğinden vazgeçmek de…
Kendi payını büyütürken başkasının payına uzanmamaktır.
Bir de duası vardır Anadolu insanının:
“Allah çok verip azdırmasın, az verip bezdirmesin.”
Kanaatin ne bir acizlik ne de yoksulluğa razı olmak olduğunu, aksine başkasının hakkına el uzatmamak ahlakı olduğunu çok net özetleyen bir söz.
Çokluğun insanı kendinden uzaklaştırabileceğini biliyor. Yokluğun insanı canından bezdirebileceğini de…
Onun için duasının yarısını söyleyip öteki yarısını unutmayalım. Kanaatten söz ederken, evine ekmek götürmekte zorlanan insana susmasını öğütlemeyelim.
İnsan geçinebilsin. Geçinirken kendisinden de geçmesin.
Şimdi insanın önüne durmadan başka hayatlar açılıyor. Başkasının evi, arabası, tatili… Kendi hayatına dönüp bakıyor sonra. Dün ihtiyacını karşılayan şey, bugün geride kalmışlığının işareti gibi görünebiliyor.
Kanaat mi zayıfladı; yoksa insana, kanaat ettiği hayatından utanması mı öğretildi?
Başkasına bakarak belirlediğimiz ihtiyaçların sonu nerede?
İnsanın daha fazlasını istemesi eski; o isteğe bir sınır arayışı da…
Yüzyıllar önce Mevlȃnȃ, Mesnevî’de soruyor:
“Denizi bir testiye döksen ne kadar alır? Bir günlük nasip ancak.”
İnsanın içebileceği su belli. Ama insan bazen de deniz kendisinin olsun istiyor.
Pahom’un gözüne de biraz ilerideki toprak daha güzel görünüyordu.
***
Bir de yarın meselesi var.
İnsan çoğu kez daha fazlasını, elindekinin yarına yetmeyeceğinden korktuğu için istiyor.
Yarını öngöremeyen insanın güvence arayışını anlayabiliriz. Fakat aynı kaygıyı yaşayan milyonlarca insan başkasının hakkına dokunmadan çalışıyor.
Üstelik geçinememekten korkan insanla, başkasının geçimini elinden alarak büyüyen serveti aynı gerekçeyle açıklayamayız.
Birinin korkusu, ötekinin kazanç kapısına dönüşüyor bazen.
Ortaya bir değer koymadan, başkasının ürettiğine el uzatarak büyüyen kazanç…
Güven veren ünvanlar, kapalı kapılar ardındaki ilişkiler, kısa zamanda büyüyeceği söylenen paralar… İnsan yıllarca dişinden tırnağından artırdığını, kendisinden daha iyi bildiğine inandığı birine teslim ediyor.
Sonra birikimini arıyor.
Birinin hesabındaki para, ötekinin kendinden kıstıklarından birikmiştir.
Peki, bir insanın daha fazlası için kaç insanın hayatından eksiltmeye hakkı var?
***
Meselenin bir de yolları var.
İnsanların yeteneklerini nereye yönelttiğinde hangi karşılığı bulduğu önemli. Üretmek mi kazandırıyor, ayrıcalık elde etmek mi?
Birisi daha iyi bir ürün geliştirmek için uğraşıyor. Diğeri o ürünün ihalesini kime verdirtebileceğini hesaplıyor. Biri işini büyütmek için bilgi arıyor, öteki kapısını açacak bir tanıdık. Üretken zekâ ile vurguncu zekâ arasındaki makasın açıklığına bakın.
“Biri yola çıkmaz dayı bulmadan
Biri balık avlar suyu bulmadan
Birinin haftayı, ay’ı bulmadan
Milyarlar derdiği çağda yaşadık.”
(Abdürrahim Karakoç)
Bir toplumda zekâ, daha iyi üretmenin yollarını mı arıyor; başkasının ürettiğine el koymanın yollarını mı?
Bu yolları gören, ama dürüst kalmayı seçen insan hangi bedelleri ödüyor?
Üstelik elinde hiçbir imkânı bulunmadığı için değil, yapabileceği hâlde yapmadığı için geride kalanlar var.
Onların hesabını kim tutuyor?
Parasal başarı aşırı yüceltilirken ona ulaşmanın meşru yolları önemini kaybedebiliyor.
Yeter ki kazan.
Nasıl kazandığını sonra anlatırsın.
***
Hatırlayın Banker Bilo’yu… Bilo hesap sormak isterken Maho, yaptığına bir gerekçe bulup onu yeniden ikna etmeye çalışır. Ne tanıdık bir maharet… Başkasının hakkını yedikten sonra, bir de ona kendini haklı gösterebilmek!
“Yaptım ama niye yaptım hele bi sor.”
Maho’nun açıklaması hazırdır.
İnsan da kendi yanlışını her zaman kendisine yanlış diye anlatmıyor.
“Herkes yapıyor.”
“Ben almasam başkası alacak.”
“Çocuklarımın geleceğini düşünüyorum.”
İnsan yaptığına başka adlar verebiliyor; sorumluluğunu küçültüp verdiği zararı gözünden uzaklaştırabiliyor.
Çocuklarının geleceğini düşündüğünü söylüyor mesela.
Parasını aldığı insanın da çocukları var.
Çocuğuna ne bıraktığın kadar, çocuğunun seni nasıl anlatacağı da bir gelecek meselesi değil mi?
Peki, her defasında aldatılan insanda ne kalır? Yalnız parasının eksikliği mi; yoksa dürüstlüğünün kendisini korumadığı duygusu mu?
Bir süre sonra insan kendisine de kızmaya başlıyor. Güvendiğine, inanmak istediğine… Sonra karşısına gerçekten dürüst birisi çıktığında, önceki aldanışının gölgesi aralarına giriyor.
Bir dolandırıcı uzaklaşıyor; bıraktığı kuşku kalıyor.
***
Bütün bunları gençler de görüyor.
Anne babanın “Oku, çalış, bir meslek edin” sözüyle, ekranın “Bir gecede hayatın değişsin” vaadi aynı evin içinde karşılaşıyor.
Bir yanda yıllar isteyen bir yol. Öte yanda birkaç dokunuşla açılacağı söylenen kapılar… Bahis ekranları, sahte yatırım vaatleri, bir gecede köşeyi döndürmeyi vadeden tüyolar…
Hepsinin hikâyesi aynı değil. Her hayal kırıklığı insanı aynı yere götürmez.
Fakat şu cümlenin bir gencin içine yerleşmesinden korkmalıyız:
“Demek ki çalışarak olmuyor…”
Haksız kazanç, emeğe duyulan inancı da tüketiyor.
Bir insan çalışmanın değerine inanmayı sürdürebilir; fakat çalışarak bir yere varabileceğine inancını kaybedebilir.
İşte orada, bugün yaptığı işle yarın kuracağı hayat arasındaki bağ gevşiyor. Öğrendiği meslek, hazırlandığı sınav, geliştirmek istediği fikir… Hepsi uzaklaşıyor.
İnsan çabasının karşılığını hayal edebilmeli.
Çalışarak hayatını değiştirebileceğine inanmayan bir gençten, ülkesinin geleceğini değiştirmesini nasıl bekleyeceğiz?
Ekilmeyen tarla, açılmayan atölye, yarım bırakılan araştırma…
Hesaplarda görünmeyen kayıplar.
***
Bu tabloya bakıp herkesin bozulduğunu söylemek de haksızlık.
Her sabah dükkânını açan, işini doğru yapan, öğrencisini yetiştiren, hastasına bakan, toprağını işleyen insanlar var. Önüne haksız bir kazanç fırsatı çıktığında elinin tersiyle itenler… Kimsenin görmediği yerde de doğru davrananlar.
İçleri yanıyor.
Yine de başkasının canını yakmıyorlar.
Dürüst olmak işe yarar mı?
Bir çocuk, babasıyla buldukları parayı sahibine ulaştırılsın diye teslim edişlerini hatırlıyor. Aradan yıllar geçmiş. O para hiç onların olmamış; o gün duyduğu huzur hâlâ kendisinin.
“Neyse enayilik bizde kalsın artık.”
Bedelini biliyor; yine de doğrusundan vazgeçmiyor.
Bir toplumun ayakta kalmasında onların payı, hesaplarına giren paradan büyük.
Benim sözüm biraz da onlar için.
Ama dürüst insana yalnız “Sen doğru kal” demekle yetinebilir miyiz? Onun emeğini koruyan, hakkını aradığında kapısını açan, haksız kazancın hesabını soran kurumlar da gerekli.
İnsanın içinde vicdanın tuttuğu sınırı, dışarıda işleyen adalet tamamlamalı.
***
“Haramın harmanı olmaz.”
Harman… Aylar önce toprağa bırakılanın, beklenen yağmurun, biçilen ekinin bir araya geldiği yer. Sapla tanenin ayrıldığı, emeğin ürününe kavuştuğu yer.
Alın terinin bir mevsim sonra eve dönmesi…
Milleti dolandırarak büyütülen kazancın hesabı kabarabilir. Fakat o hesabı bereketle, huzurla, hayırla bir tutamayız. Bu sözde, haksızlığın kazanç diye kabul edilmesine razı olmayan bir vicdan var.
O vicdanın hükmünü hayatta da aramak zorundayız.
Pahom, daha fazla toprağa ulaşmak isterken kendi ömrünü tüketmişti.
Bugünün ihtirasında başkalarının ömrü de tükeniyor. Birinin emekliliği, birinin çocuğu için biriktirdiği, birinin yeniden başlama imkânı…
Pahom’un yürüyüşü artık başkalarının hayatından geçiyor.
***
Tolstoy’un hikâyesinde Pahom’a bir mezarlık yer yetmişti.
Ama hikâyeyi yalnız ölümle kapatırsak, yaşayanların hakkı eksik kalır.
Daha yaşayacak çocuklar var. Emeğinin karşılığını bekleyen insanlar… Kurulacak yuvalar… Yarım kalmaması gereken hayaller… Dürüstlüğünden vazgeçmeden yol almak isteyen gençler…
Onlara, hayatın yalnız Maholardan ibaret olmadığını göstermek zorundayız.
Bir insana ne kadar para lazım?
Cevabı herkesin hayatında değişir.