Ülkemizde son referandum üç yıl önce yapıldı. Referandumun ana konusu Cumhurbaşkanının seçimi idi. Bunun yanında diğer seçimlerin kaç yılda bir yapılacağı da oylandı. O referandumda evet oyu yüzde kaçtı?

Yani seçmenlerin yüzde kaçının oyu ile Anayasa’nın bazı maddeleri değiştirildi? Soru böyle sorulursa; cevap yüzde 69 değil, yüzde 46 olur. Neden? Çünkü yüzde 69 sandığa gidip oy verenlerden, oyu geçerli olanlar içinde evet oyu verenlerin oranıdır.

Oysa sandığa gitmeyenler ve sandığa gittiği halde oyları geçerli olmayanlar da vardır. Oran onların da dahil olduğu tüm seçmenlerden hesaplanırsa, yüzde 46 eder.

Bir referandumda seçmen şu kararları verir: Sandığa gidip gitmeme, sandığa gidince geçerli oy verip vermeme (geçerli oy vermek istediği halde yanlış yere mühür basmaktan ötürü de oyu geçersiz sayılanlar olabilir), geçerli oy verecekse, ‘evet’ ya da ‘hayır’ oyu kullanma.

Dolayısıyla bir referandumda dört kümeye ilişkin oranlar ortaya çıkar: ‘evet’ diyenler, ‘hayır’ diyenler, oyu geçersiz olanlar ve sandığa gitmeyenler. Birinci grafikte 2007 Referandumu için bu dört oran görülmektedir.

Referandumdaki seçmenler ‘evet’ ve ‘hayır’ diyenlerden ibaret değildir.

O yüzden 2007 itibarıyla üstünde durulması gereken oran yüzde 69 değil, yüzde 46’dır.

Sandığa gitmemek de bir seçmen davranışıdır

Yukarıda değinildiği gibi sandığa gitmemek de bir seçmen davranışıdır ve vatandaş için demokratik bir seçenektir. Ama Türkiye bu davranışı bir hak olarak görmeyip para ile cezalandıran bir ülke olmuştur. Oylama sonuçlarından konuşulurken de genellikle bunlar dikkate alınmamaktadır.
Sandığa gitmeyenlerin oranı bazı referandumlarda çok önemli düzeydedir.

2007, böyle bir referandumdur. Sandığa gitmeyenlerin oranı nerdeyse üçte ikidir. Üstelik söz konusu oran ‘hayır’ oyu verenlerin oranından çok daha büyüktür.

2007 Referandumu’ndaki katılmayanlar oranının bir başka özelliği, söz konusu oranın  tüm referandumlar içindeki en yükseği olmasıdır.

İlk iki referandum yeni yapılan anayasaların tümünün oylanmasına ilişkindir ve askeri yönetimler altında gerçekleşmiştir. 12 Eylül darbesini izleyen 1982 Referandumu yapılırken, oy kullanma zorunluluğu ve oy vermeyenlere para cezası getirilmiştir. Buna rağmen seçmenlerin yüzde dokuzu sandığa gitmemiştir. Bu oran o referandumda ‘hayır’ oyu verenlerden bir puan yüksektir. Onu izleyen referandum oy vermeyenlerin oranının en düşük olduğu, dolayısıyla katılımın en yüksek olduğu referandumdur. O zamandan bu yana ise katılım düşme eğilimi göstermiştir.

İlk referandum

Türkiye’de bugüne kadar beş kez referandum yapılmıştır. İlk referandum 1961 yılında, askeri darbeden sonra hazırlanan anayasanın oylanması için yapılmıştır. Türkiye’de tek parti rejiminden sonra başlayan demokratik yaşama 27 Mayıs 1960’ta yapılan askeri darbe ile ara verildi. Usulüne uygun olmayan seçimlere rağmen, 1946 yılı demokratik yaşamın başlangıcı olarak alınırsa, bu yaşamın kesintiye uğrmadan sürdüğü dönemin sadece 14 yıl olduğu görülür. Darbeyi yapanlar  kendilerine Milli Birlik Komitesi (MBK) adını verdiler. MBK; hükümeti feshedip bakanları, iktidar partisi olan DP’nin milletvekillerini ve bazı bürokratları yargılamak üzere İstanbul’da Yassıada’da kurulan özel bir mahkemeye gönderdi. Darbe sabahı yayımladıkları bir bildiri ile yeni bir anayasa yapılacağını ve o yapılana kadar siyasi partilerin  faaliyetlerini yasakladıklarını duyurdular. Böylece 1924 Anayasası’nın, 36 yıl sonra tümüyle değiştirilmesi kararı darbeciler tarafından açıklandı. 1924 Anayasası 1924-1960 arasında yedi kez  değişikliğe uğramıştı. Ama onlar kısmi değişiklikler idi.

12 Haziran günü, yeni anayasa hazırlanana kadar yürürlükte kalmak üzere geçici bir anayasa ilan edildi.

Anayasa yapmak için bir Kurucu Meclis kuruldu. Kurucu Meclis, Temsilciler Meclisi ile MBK’dan oluşuyordu. Temsilciler Meclisi’nde parti temsilcileri olarak CHP’li ve CKMP’li üyeler ile illerin temsilcileri ve baro, basın, ticaret odası, sendikalar, üniversiteler, gençlik kuruluşu temsilcileri vardı.
Darbenin birinci yılında, 27 Mayıs 1961’de yeni anayasa Kurucu Meclis’te kabul edildi.  9 Temmuz’da da referanduma, yani halk oyuna sunuldu.

Bu referandum, DP’lilerin Yassıada’da kurulan özel bir mahkemede yargılanmalarının ve sıkıyönetimin sürdüğü bir dönemde yapıldı. Referandum öncesinde açık bir hayır kampanyası yürütülemedi. Buna rağmen bu referandumda seçmenlerin yüzde 31’i ‘hayır’ dedi. Seçmelerin yüzde 19’u ise sandığ a gitmedi. Yuvarlaklaştırıldığında yüzde 50 olan bir oyla yeni anayasa kabul edildi. Tam oran tabloda görüldüğü gibi yüzde 49.8’dir. Yani bu anayasa yüzde 62 oyla kabul edilmemiştir. Nereden çıkmaktadır yüzde 62 oranı? Sandığa gitmeyenler ve oyları geçersiz olanlar bir kenara bırakıldıktan sonra geriye kalanların içinde ‘evet’ diyenlerin oranıdır yüzde 62. (bkz. tablo)

12 Eylül Dönemindeki Referandumda ‘Evet’ Oyu yüzde 91 Değil, yüzde 83’tür 1961 Anayasası’nın Türkiye’ye bol geldiği söyleniyordu. Kastedilen hak ve özgürlüklerin ‘fazla’ olmasıydı. 12 Mart 1971’deki askeri müdahale döneminde Anayasa’da değişiklikler yapıldı. Ama bunlar yeterli olmadı. Anayasa’nın tümüyle değiştirilmesini isteyenler vardı. 12 Eylül döneminde bu gerçekleşti ve Anayasa halk oyuna sunuldu.

12 Eylül döneminde hazırlanan anayasa için 1982’de yapılan referandum için söylenen ‘yüzde 91’ oranı, 1961’deki yüzde 62 gibidir. 1982’de tüm seçmenlerdeki ‘evet’ oranı yüzde 83’tür. yüzde 83 de hiç düşük bir oran değildir. Ama yüzde 90’ı bulmamaktadır.

O referandumun bir özelliği, oy pusulalarının içine konduğu zarfların oy pusulasının rengini uygun ışıkta gösterecek kadar şeffaf olmasıydı. Sandıkların da ışığı uygun noktalara konmuş olması süpriz değildi. Ayrıca kapalı yerdeki oy pusulalarına yapılan belirli işaretlemelerle / evet ve hayır pusulalarının yerleştirilmeleriyle, girip çıkan görevliler tarafından durumun kontrol edilerek son oy kullanan kişinin oyunun ne olduğunun belirlendiği de söylentiler arasındaydı.  Yapılmasa bile söylentiler beklenen amacı sağlamakta bir ölçüde de olsa, işlevsel olmuştur.

Ortamın tüm baskıcı özelliğine ve oy vermeyeceklere para cezası öngörülmesine rağmen, dah aönce de belirtildiği gibi, seçmenlerin yüzde dokuzu sandığa gitmemiştir.

HÜKÜMETE RAĞMEN 'EVET': 1987... AYRINTILAR DİĞER SAYFADA...